BİLDİRİ DETAY

Metin ÖNER
ÇOK SAYIDA STOK KALEMİNİN BÜTÇE VE DEPO KISITLARI ALTINDA SİPARİŞ MİKTARLARININ BELİRLENMESİ
 
Giriş: Tedarik zinciri ve lojistik uygulamalarında karşılaşılan en önemli problemlerden birisi, çok sayıda stok kalemi için verilecek sipariş miktarı kararlarında kısıtların varlığıdır. Gerçek uygulamalarda bu kısıtlar iki şekilde ortaya çıkmaktadır. Birinci kısıt, sipariş edilecek çok sayıda stok kalemine ait ayrılacak para miktarının sınırlı olmasıdır. Bu kısıt “bütçe kısıtı” olarak adlandırılmaktadır. Karşılaşılan ikinci tip kısıt, çok sayıda stok kalemine ayrılacak alanın sınırlı olmasıdır. Bu kısıt “depo kısıtı” olarak adlandırılmaktadır. Bu kısıtlar söz konusu olduğunda, geleneksel ekonomik sipariş miktarı modeli için varsayılan stok kalemlerine ait sipariş kararlarının birbirinden bağımsız olarak verildiği varsayımı ortadan kalkar. Bu durumda her bir stok kaleminden verilmesi gereken sipariş miktarları kısıtların varlığı durumuna göre şekillenir. Geleneksel ekonomik sipariş miktarı modelinde, her bir stok kaleminden verilmesi gereken optimum sipariş miktarının belirlenmesi, toplam envanter maliyetinin miktara bağlı birinci türevine dayanır. Bu konu geleneksel yöneylem araştırması ve üretim yönetimi kitaplarında anlatılan yöntemdir. Ancak, kısıtların varlığı durumunda toplam maliyet denklemi, çok sayıda stok kalemine ait elde bulundurma, sipariş maliyeti ve satın alma maliyetinden oluşur. Bu amaç denklemine bütçe ve depo kısıtlarının dahil olmasıyla çözümü güç bir model ortaya çıkar. Model doğrusal olmayan bir matematiksel model formuna dönüşür. Bu modelin çözümü için Lagrange gevşetme yöntemi kullanılmaktadır. Lagrange çarpanlarından oluşan toplam maliyet denkleminin sipariş miktarına göre birinci türevi alınıp sıfıra eşitlendiğinde, her bir stok kaleminden sipariş edilecek miktarı veren formül elde edilir. Bu formülde asıl güçlük Lagrange çarpanlarının bulunmasıdır. Amaç: Bütçe ve depo kısıtlarının varlığı durumlarında, çok sayıda stok kalemi için optimum sipariş kararlarının çok kısa zamanda alınmasını sağlayacak yöntemi ve bu amaçla geliştirilen bilgisayar çözüm desteğini tanıtmaktır. Kapsam: Bütçe ve depo kısıtlarının varlığı durumlarında, çok sayıda stok kalemi için sipariş miktarlarının bulunması, otomotiv endüstrisi için yan sanayi olarak çalışan büyük bir firmadan örnek olarak alınan 100 stok kalemi için gösterilmiştir. Firma SAP programını kullanarak üretim, sipariş ve stok izlemesini yapmaktadır. Çalışmanın ana konusu, doğrusal olmayan amaç denklemi ve doğrusal olmayan kısıtlayıcıların varlığı altında çözümü güç problem yapısındadır. Bu doğrusal olmayan matematiksel programlama modeli için özel çözüm desteği veren bilgisayar programı EXCEL Visual Basic makro kodlarından yararlanarak geliştirilmiştir. Geliştirilen program sayesinde çok geniş boyutlu problemlerin çözümü saniyeler içinde yapılabilmektedir. Bu bilgisayar programı bir karar destek sistemi yapısındadır. Bir başka ifade ile “Eğer-İse” ve duyarlılık analizi senaryolarının çok hızlı bir şekilde icrasını mümkün kılmaktadır. Her ne kadar geliştirilen çözüm desteği 100 stok kalemi için gösterilmiş olsa da bu çalışmada ortaya konan çözüm desteği, gerçek uygulamalarda söz konusu olabilecek, binlerce stok kalemi için de çözümün çok kısa sürede alınabilmesini olanaklı kılmaktadır. Firmadan gerekli izinler alınmakla birlikte, çalışmadaki asıl amaç yöntemi ve çözüm desteğini tanıtmak olduğundan, firma ismi ve örnek olarak alınan stok kalemlerinin adları özellikle gizli tutulmuştur. Sınırlıklar: Zaman periyodunun sürekli bir yapıda olduğu ve sipariş kararlarının buna bağlı olarak verildiği, her bir stok kalemi için tedarik süresinin kesin olarak bilindiği varsayılmaktadır. Ayrıca stok kalemlerine olan talep zaman içinde durağan olmalı ve kesin olarak bilinmelidir. Yöntem: Doğrusal olmayan amaç denklemi ve doğrusal olmayan bütçe ve depo kısıtlarından oluşan matematiksel modelin çözümü için Lagrange gevşetme yöntemi kullanılmıştır. Bütçe ve depo kısıtların sağlanabilmesi için stok kalemlerinin maliyetlerinin toplamından oluşan amaç denklemine etkisi olmayan iki Lagrange çarpanı tanımlanarak kısıtsız amaç denklemi elde edilmiştir. Bu amaç denkleminin sipariş miktarına göre birinci türevi alınarak, her bir stok kaleminden sipariş edilecek miktarı veren formül bulunmuştur. Bu formülde asıl sorun Lagrange çarpanlarının bulunmasıdır. Bu çalışmanın literatüre ana katkısı bu kısımdır. Binlerce stok kalemi için Lagrange çarpanlarının çok kısa sürede bulanabileceği özel bir yazılım geliştirilmiştir. Bu yazılım ECEL Visual Basic Makro kodları ile geliştirilmiştir. Bu yazılım EXCEL Çözücüsünün desteğini kullanmaktadır. Bulgular: Otomotiv sektöründe çalışan firmanın 100 stok kalemi için oluşturulan bütçe ve depo kısıtları senaryoları için Lagrange çarpanları, her stok kaleminden sipariş edilmesi gereken miktarlar geliştirilen yazılım ile kolayca elde edilmiştir. Bu sipariş miktarlarının çok kısa sürede belirlenmesinin firmanın tedarik zinciri, malzeme yönetimi ve lojistik uygulamalarında etkinlik sağlayabileceği değerlendirilmiş ve gözlenmiştir. Sonuç: Bu çalışmada ele alınan Lagrange çarpanlarının bulunmasına dayanan sipariş miktarlarının belirlenmesi, literatürde az sayıda stok kalemi için gösterilmiştir. Sadece, bütçe kısıt durumu söz konusu olduğunda Lagrange çarpanının direkt olarak belirlenebileceğini belirtmekte yarar vardır. Ancak depo kısıt durumu ve her iki kısıt durumunun birlikte varlığı için Lagrange çarpanlarının bulunmasında, literatürde, sadece deneme yanılmaya bağlı arama yöntemi önerilmektedir. Literatürde bu problem için çözümü güç nitelemesi yapılmış, çözüm için herhangi bir bilgisayar desteği raporlanmamıştır. Ayrıca, bu tip problemler için ticari bir yazılım paketi mevcut değildir. Bu çalışma literatüre bu konuda katkı sağlamaktadır. Binlerce ürün için çözümlerin kısa sürede alınabileceği bilgisayar çözüm desteği sağlanmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma tedarik zinciri yönetimi, malzeme yönetimi ve lojistik uygulamalarında işletmelere büyük avantajlar sağlayabilecek katkıyı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Stok Kontrol, Depo ve Bütçe Kısıtları, Sipariş Miktarı, Lagrange Gevşetme



 


Keywords: