BİLDİRİ DETAY

Metin ÖNER
İSTENMEYEN ÇIKTILARIN VERİ DÖNÜŞÜMÜNE DAYANAN VZA İLE OECD ÜLKELERİNİN EKO-ÇEVRE ETKİNLİK DEĞERLENDİRMESİ
 
Giriş: Veri zarflama analizi (VZA), iktisadi faaliyette bulunan karar verme birimlerinin kullandıkları girdi kümelerinden ürettikleri çıktı kümelerine dayanarak karşılaştırmalı etkinliklerini hesaplayan doğrusal-programlamaya dayalı parametrik olmayan yöntemdir. Ölçeğe göre sabit getiri varsayımı altında kullanılan CCR-VZA yöntemi, ölçeğe göre değişken getiri varsayımı altında kullanılan BCC-VZA yöntemi en yaygın kullanılan VZA yöntemleridir. VZA kullanım amacına göre girdi-odaklı veya çıktı-odaklı olarak modellenebilmektedir. Ekonomik-çevre etkinlik değerlendirilmesinde, GSYİH gibi arttırılmak istenen çıktılar ile sera gazı salımı, atıklar gibi azaltılmak istenen çıktılar modelde birlikte yer alır. Arttırılmak istenen çıktılar, “istenen çıktılar”, azaltılmak istenen çıktılar ise “istenmeyen çıktılar” olarak adlandırılır. Bu nedenle, eko-çevre modellerine aynı zamanda istenmeyen çıktılara sahip modeller adı da verilmektedir. İstenmeyen çıktıların varlığı durumlarında, klasik CCR-VZA ve BCC-VZA yöntemleri kullanılamaz. VZA ile etkinlik değerlendirmesinde istenmeyen çıktıların varlığı özel bir durumdur. Bu durum için literatürde üzerinde uzlaşılan en iyi metot yoktur. Buna karşın, literatürde geliştirilen metotları iki ana grupta toplamak mümkündür. Birincisi, istenmeyen çıktıların orijinal veri setini doğrudan modelleyen yöntemlerdir. Bu yöntemler aynı zamanda istenmeyen çıktıların “zayıf-atılabilir” olduğu varsayımına dayanır. İkincisi, istenmeyen çıktıların veri dönüşümüne dayanan yöntemlerdir. Bu yöntemler aynı zamanda istenmeyen çıktıların “kuvvetli (veya serbest) atılabilir” varsayımına dayanır. Bu çalışmanın ana konusu eko-çevre etkinlik değerlendirmeleri için veri dönüşümüne dayanan VZA yöntemlerini tanıtmaktır. Amaç: Ülkelerin veya firmaların karşılaştırmalı eko-çevre etkinlik değerlendirmelerinde modelde istenen çıktıların yanında istenmeyen çıktılarda bulunur. Literatürde, istenmeyen çıktıların veri dönüşümüne dayanan tüm VZA yöntemlerinin tanıtımı ve bu yöntemler kullanılarak seçilen 25 OECD ülkesinin eko-çevre etkinlik değerlendirmesi bu çalışmanın ana amacıdır. Ayrıca, çalışma kapsamında eko-çevre etkinlik analizlerine yönelik MATLAB GUI ile geliştirilen karar destek sisteminin tanıtımı da bir başka amaçtır. Kapsam: Seçilen 25 OECD ülkesi bu çalışmanın örneklemini oluşturmaktadır. Bu ülkelerin eko-çevre değerlendirmesinin modellenmesinde “işgücü, sermaye ve elektrik üretimi” girdiler, “GSYİH” istenen çıktı, “sera gazı salımı” istenmeyen çıktı olarak ele alınmıştır. OECD web sayfasından seçilen ülkelere ait yayımı tamamlanmış son üç yıla ait (2014-2016) girdi ve çıktılara ait veriler analizlerde kullanılmıştır. Yöntem: Çalışmada kullanılan yöntemler şunlardır: (1) Resiprok dönüşüm yöntemi. (2) Toplamsal ters dönüşüm metodu (Seiford ve Zhu, 2002). (3) Girdiler ve istenmeyen çıktılar sabitken istenen çıktıların arttırılmasını amaçlayan negatif dönüşüm yöntemi (Korhonen ve Luptacik, 2004). (4) Açıklık Mesafe Modeli (Portela, Thanassoulis, Simpson, 2004). (5) Değiştirilmiş Aylak-Tabanlı Ölçüm Modeli (Sharp, Meng, Liu, 2007). (6) Genelleştirilmiş Oransal Mesafe Fonksiyon Modeli (Kerstens ve Van de Woestyne, 2011). Ayrıca MATLAB ile bu yöntemlerin kullanımını kolaylaştırıcı bir karar destek sistemi geliştirilmiştir. Bulgular: Seçilen 25 OECD ülkesinden Danimarka, Almanya, İrlanda, İtalya, İngiltere, İzlanda, İsviçre, Amerika Birleşik Devleti ve Yunanistan altı yöntemin hepsinde eko-çevre etkin ülkeler arasındadır. Ayrıca Fransa, Japonya ve Portekiz birinci yöntem hariç diğer tüm yöntemlerde eko-çevre etkin ülkeler olarak görülmüştür. Avusturya, Belçika, Finlandiya, Hollanda, İspanya, İsveç, Avustralya, Kanada, Yeni İzlanda, Norveç, Türkiye, Çek Cumhuriyeti ve Polonya eko-çevre etkin olmayan ülkelerdir. Sonuç: Eko-çevre VZA etkinlik modelleri son 15 yılda literatürde aşırı yoğun ilgi görmeye devam etmektedir. Literatürdeki bu aşırı yoğunluk modellemelerin farklı amaçlar ve varsayımlara dayanmasından kaynaklanmaktadır. Bu çalışmanın odak noktası istenmeyen faktörlerin veri dönüşümüne dayanan, bir başka ifade ile istenmeyen faktörlerin kuvvetli atılabilir varsayımına dayanan VZA modelleridir. Bu yönüyle değerlendirildiğinde, bu çalışma sistematik bir kapsam sunmakta ve yöntemlerin kullanım özelliklerini OECD ülkelerine yönelik bir uygulama üzerinden tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Veri Zarflama Analizi, İstenmeyen Çıktılar, Kuvvetli Atılabilirlik, Eko-Çevre Etkinlik, İstenmeyen Çıktılara Veri Dönüşümü.



 


Keywords: